Những dấu ấn và giá trị khảo cổ học hang Đồng Trường- Anh Sơn

Du lịch Anh Sơn nơi núi non trùng điệp, nơi những làng quê yên bình bấy lâu năm vẫn ẩn mình bên con suối dòng sông. Nhưng ít ai biết được, trên mảnh đất này có một di chỉ khảo cổ học quan trọng gắn liền với sự phát triển của loài người.

Cửa hang Đồng Trương

Di chỉ khảo cổ Đồng Trương nằm sát quốc lộ 7, cách thị trấn Anh Sơn chưa đầy 1 km được giới khoa học đánh giá là 1 di chỉ khảo cổ đa văn hóa quý hiếm xuyên suốt cả 2 thời kỳ văn hóa Hòa Bình (thời tiền sử) lẫn văn hóa Đông Sơn (thời sơ sử).
Hang thuộc dạng karst, nằm trong núi đá vôi thuộc dãy núi đá vôi Kim Nhan. Hang nằm ở độ cao chừng 4 m so với bề mặt thung lũng Đồng Trương. Hang có dạng hàm ếch, ngoảnh ra hướng đông, cửa hang rộng 16 m, cao 15 m, nền hang khá phẳng, rộng chừng 200 m2 không kể phần ngách hang ăn sâu vào lòng núi
Di vật đầu tiên được phát hiện năm 2003, khi ông Nguyễn Văn Đoài (xóm 10, Hội Sơn) vào hang thì tìm thấy chiếc rìu của người tiền sử. Tháng 2/2004, Viện Khảo cổ học và Bảo tàng tỉnh Nghệ An đã tổ chức khai quật hang Đồng Trương. Tại cửa hang trong diện tích khoảng 50m2 đã phát hiện 10 ngôi mộ táng chôn theo hình bó gối, và hơn 3.000 di vật. Di vật có các đồ đá được ghè đẽo thô sơ, vòng tay, chuỗi hạt bằng thuỷ tinh, dọi xe chỉ thuộc thời kỳ đồ đá cũ, nhiều xương cốt động vật bán hoá thạch, cùng với một số hiện vật thời kim khí, đồ đồng thời tiền Đông Sơn đến Đông Sơn Hán. Từ đó nó được đánh giá là "một di tích hiếm có ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á". Tuy nhiên sau đó không thấy các nghiên cứu tiếp tục.

Đến năm 2015 theo chương trình "Nghiên cứu hệ thống các di tích khảo cổ hang động miền núi tỉnh Nghệ An" của Viện Khảo cổ học, đã thu được các di tích giai đoạn sơ kỳ Đá mới (khoảng 15.000-5.000 năm trước đây)
Tại đây, vào năm 2004 và 2006, Viện khảo cổ đã tiến hành khai quật và  phát hiện hàng nghìn hiện vật là đồ đá, đồ gốm, đất nung, đồ đồng, đồ sắt, thổ hoàng, xương răng động vật, dấu tích tro than, mộ táng…
Có 1173 di vật đồ đá, xương răng động vật… thuộc văn hóa Hòa Bình.
4.083 mảnh gốm, 16 dọi xe chỉ đất nung, dụng cụ lao động thuộc văn hóa tiền Đông Sơn và Đông Sơn. Hàng trăm ảnh gốm sứ thời phong kiến. Đặc biệt là việc phát hiện 12 ngôi mộ cổ gần cửa hang có niên đại từ 1 – 1,2 vạn năm.
Sau gần chục năm chờ đợi, tháng 5/2017 Di chỉ khảo cổ Đồng Trương đã được Bộ trưởng Bộ VH – TT &DL Nguyễn Ngọc Thiện ký quyết định số 2079/QĐ – BVHTTDL công nhận là Di tích Quốc gia.
Với những giá trị to lớn về mặt lịch sử, Hang Đồng Trường được người dân Anh Sơn tự hào khi được nhiều du khách, các nhà khảo cổ học về nghiên cứu. Họ thường mua vé máy bay đi Vinh rồi bắt đầu cuộc hành trình khám phá Anh Sơn.